|
هشتاد سال مردم شناسی در ایران (2) نخستین کتاب علمی مردم شناسی در ایران نخستین کلاس دانشگاهی مردم شناسی نخستین استادان ... - بنابر این بازهم در مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی ، به عنوان مقدمه به مطالعاتی در این زمینه پرداختند : - نخستین یا شاید از نخستین کتابای مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران که توسط بزرگانی فارغ التحصیل از فرانسه چون دکتر غلامحسین صدیقی – دکتر احسان نراقی – دکتر علیمحمد کاردان – و... اداره می شد ترجمه کتابی از بسن یه استاد دانشگاه نیس فرانسه بود : انتشارات شماره 2 مؤسسه ( چاپ دوٌم (23 ) روش مردم شناسی تالیف پیر بسن یه با همکاری و ترجمه دکتر علیمحمد کاردان چاپ و انتشار 1340 . 460صفحه – بها 40 ریال « رساله ایست مختصر و مفید که راه تحقیق در مسائل مردم شناسی را ، بصورتی علمی ، به طالبان این علم می آموزد و به دانشجویان و دانش پژوهان شیوهء بررسی در مسائل اجتماعی جوامع محدود ، مانند عشایر و ایلات را نشان می دهد . در این رساله ، علاوه بر شناساندن شیوه های گوناگون تحقیق در اینگونه جوامع و چگونگی ثبت و ضبط وقایع شیوه برخورد محقق با مردم جوامع دور افتاده و محدود ( که خود امر بسیار دقیق و ظریفی است ) مورد بحث قرار گرفته است . نویسنده که خود در کشورهای آسیائی از طرف یونسکو مامور تحقیق در اینگونه مسائل و تدریس روش تحقیق بوده است ، با بیانی ساده ، راه پژوهش را تشریح کرده و کوشیده است که برای توضیح مطالب خود مثالهای جالبی از زندگانی اجتماعی اقوام آسیائی بیاورد . به سبب استقبالی که از این رساله بعمل آمده است ، چاپ آن یکبار تجدید شده و متن فرانسه آن نیز در سلسله انتشارات مؤسسه به شماره 5 به چاپ رسیده است . » در آن دوره سازمان ملل متحد به عنوان کمک به کشورهای در حال توسعه استادانی بزرگ را به ایران اعزام می داشته است . پیر بسنیه ، استاد دانشگاه نیس ، طی سالهای 1338 ، که نخستین دوره آموزشی علوم اجتماعی در مؤسسه شروع شده است و نیمه دوٌم 1339 که خود به تدریس آن پرداخته است در ایران بوده علاوه بر 8 جلسه تدریس مردم شناسی که سابقه نخستین تدریس مردم شناسی ایران را به نیمه دوٌم سال 1339 می رساند ، تحقیقاتی در ایلات و عشایر ایران ، بخصوص ایل شاهسون ، و روستاهای آن کشور داشته است ؛ و به گفته ای از دستیاری دکتر علیمحمد کاردان ، فارغ التحصیل دوره ی دکتری دانشگاه ژنو در فلسفه و روانشناسی ، که برخی وی را نخستین استاد مردم شناسی در ایران معرفی کرده اند ، بهره می برده است . به گفته ای دکتر احسان نراقی نخستین یا از نخستین استادان مردم شناسی در ایران بوده است . دکتر علیمحمد کاردان با علاقه ای وافر به روانشناسی اجتماعی که در مکتب فرهنگی مردم شناسی مشترک است از بنیانگذاران مردم شناسی علمی در ایران ، بخصوص در بخش فرهنگ معنوی است .
هشتادسال مردم شناسی در ایران (1) حدود پانزده – شانزده سال وقتی پس از صرف ناهار در سازمان برنامه چنددقیقه ای در مرز شمالی آن با کاخ نگارستان قدم میزدم چشمم به اتاقی می افتاد که سالها محل کار دکتر غلامحسین صدیقی ، وزیر کشور انقلابی حکومت ملٌی دکتر محمد مصدق ، بود و خاطرات هر آنچه را که او و یارانش به من و همدوره های دانشگاهیم آموخته بودند . دکتر غلامحسین صدیقی پس از مبارزاتی قهرمانانه که بر علیه دیکتاتوری وابسته محمد رضا شاه داشت بنا به دکتری ممتازش در رشته فلسفه با گرایش جامعه شناسی از دانشگاه سوربن پاریس در سال 1317 به استادی ( دانشیاری ) دانشگاه تهران رسیده بود و چنین دانشمندی سیاستمدار با مشاهده ضعف علمی شدید ایران در علوم اجتماعی ، و با نوعی انشعاب از گروه فلسفه دانشکده ادبیات دانشگاه تهران ، به تاسیس گروه آموزشی مستقل علوم اجتماعی در آن دانشکده و تاسیس مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران ، در سال 1337 ، پرداخته بود . از علوم اجتماعی رشته هائی چون علوم اقتصادی ، علوم سیاسی و حقوق قبلا" در دانشگاه تهران ایجاد شده در یک دانشکده گرد آمده بودند . بنابر این در رشته علوم اجتماعی به رشته هائی مبتنی بر جامعه شناسی اتکاء می شد : جامعه شناسی شهری جامعه شناسی روستائی جمعیت شناسی و... انسانشناسی یا مردم شناسی که گرایش قابل توجٌهی به بررسی ایلات و عشایر داشت . مردم شناسی ایران از 1316 مردم شناسی علمی در ایران عملا" با دکتر غلامحسین صدیقی کلید خورده است : مروٌج علوم اجتماعی و بنیانگذار جامعه شناسی در ایران « جنبشهای دینی ایرانیان » را ، در سال 1316 ، بخشی بسیار مهم در تز دکتری خود قرار داده بود که خود از مبانی مطالعات مردم شناسی ایران ، شاید نخستین یا لااقل یکی از نخستین مطالعات مردم شناسی به سبک علمی و جدید ، است ؛ و بعدا " به صورت مستقل چاپ و نشریافته است . « دکتر صدیقی که خود در 1316 طرح و دستورکار تشکیل موزه مردم شناسی تهران را تهیه کرده بود ، تدریس این درس را در دانشکدهء ادبیات توسط استادان جوان معمول نمود و در مقام سرپرست کمیته انسان شناسی شورای مرکز تحقیقات علمی مناطق خشک ( از تیرماه 1338 ش ) کوشش های بیشتری را تقبل کرد . به عنوان عضو انجمن آثار ملی از پژوهشهای باستانشناسی و تاریخی و جغرافیای تاریخی و انسانی ، تشویق و ترغیب به عمل آورد ... » . در این رشته قبل از هرچیز مسئله عنوان رشته مطرح شده بود . آنان که تحت تاثیر علوم اجتماعی در کشورهای انگلوساکسون قرار داشتند عنوان انسانشناسی را می پسندیدند و کسانی که اکثرا" تحصیلکرده ی کشور فرانسه بودند عنوان مردم شناسی را ترجیح می دادند ؛ به دو دلیل : - مردم شناسی بیشتر حاکی از علوم اجتماعی و روابط بین افراد جامعه است روابط اجتماعی در جامعه ای در حال تو سعه چون ایران و درس گرفتن آن در برنامه های توسعه اقتصادی مقتضی مردم شناسی است .در ایران سالهای 1330 محتویات مردم شناسی ونه به این عنوان و روش دانشگاهی وجود داشته است و چه بسا در قدیم الایٌام افرادی چون ابوریحان بیرونی – ناصر خسرو قبادیانی و... تا نویسندگانی اهل ادب و ادبیات چون جمالزاده و بخصوص صادق هدایت به این مهم پرداخته بودند . امٌا روش آنان ، حتی روش کارهای فولکلوریک صادق هدایت ، آچنان که باید و شاید روشی علمی و جهانی نبود  دوشنبه 16 اسفند 1395 :: 20:00 :: نويسنده : ayatiran
منابع انسان شناسی ، مردم شناسی و فرهنگ مردم ایران . سفرنامه ها
سفر نامه فرد ریچاردز .
( ترجمه مهین دخت صبا ) . شماره 27 از مجموعه ایرانشناسی ، تهران : بنگاه ترجمه و نشر کتاب -چاپخانه بانک ملٌی - 1343 - 274 صفحه .
فرد ریچاردز در زمان سلطنت رضا شاه کبیر به ایران آمده و تاریخ نوشتن این سفر نامه مربوط به همان سالهاست . مطالب این کتاب عبارتست از :
- بسوی ایران
- مناظر و آهنگهای اصفهان
- میدان شاه و بازی گوی و چوگان
- تریاک
- دروازه های بازار اصفهان
- بازارهای ایران
- پلها
- جویهای روان
- نغمات
- نوروز
- کبوترهای خانه های اصفهان
- جلفا
- خرید
- درشکه
- ماه محرم
- گورستانهای ایران
نویسنده این کتاب چون از هنر نقاشی بهره مند بوده است 48 تابلو زیبا از مناظر ایران تهیه کرده که در این کتاب آورده شده است .
به نقل از کتابشناسی فرهنگ عامه و مردم شناسی ایران . ص 20
علیرضا آیت اللهی : بعید است که چنین مجموعه ای در کتابفروشی ها وجود داشته باشد . . چنین مجموعه هائی ایرانشناسی را غنیمت بدانیم . همه ی سفرنامه ها از منابع مردم شناسی بشمار می روند . هر چند ترجمه از یک سفر نامه ها را بخوانیم چون ممکن است متفاوت باشند .
جمعه 29 بهمن 1395 :: 11:09 :: نويسنده : ayatiran
منابع انسانشناسی ، مردم شناسی و فرهنگ مردم ایران . آنا هیتا
در نیمه ی نخست قرن چهاردهم خورشیدی میهن پرستی میان نویسندگان ، شاعران و پژوهشگران ایرانی اوج گرفته است ؛ چنان که سعی می شده است نه تنها نسبت به ریشه آداب و رسوم ایرانی تحقیق کنند بلکه هر آداب و رسوم ایرانی را به ایران باستان و نیاکان خود نسبت دهند ؛ و طبیعتا" برای زرتشتیان احترام خاصی قائل می شده اند .
در سال 1345 یا 1346 در لابی دانشکده ادبیات به یکنفر زرتشتی یزدی برخوردم که به دلیل آشنائی قبلی با پدرم به سوی من آمد به گفتگو . معلوم شد همراه پورداود به دانشکده آمده است و منتظر است که وی از اتاق رئیس دانشکده بیرون آید . و قتی پور داود آمد در ادامه گفتگویم با آن پیرمرد زرتشتی
گفتم : شما که زرتشتی هستید ...
پور داود گفت : من هم زرتشتی هستم ...
...و « تو خود حدیث مفصٌل بخوان از این مجمل »
یکی از آثار استاد پور داود کتاب « آناهیتا » است که نخستین بار در سال 1343 تو سط مؤسسه چاپ و انتشارات امیر کبیر به چاپ رسیده است و حاوی مطالبی است ازجمله درباره :
چهارشنبه سوری - فردوس - جهنم - بهشت و دوزخ - مهرگان در ادبیات فارسی - جشن سده - رستم - سپندارمذگان - جشن پرستاران ایران - فرهنگ لارستانی - اخلاق ایران باستان - خاموش نودن یرانیان در سر خوان - زردشت و دین او - فرهنگ بهدینان .
اکثر این مطالب اصولا" مردم شناسی ایران نیستند چون مربوط به عصر حاضر نمی شوند ؛ امٌا در رسشه یابی برخی از آداب و رسوم ایرانی و تحلیل آنها می توانند مفید واقع شوند .
منایع انسان شناسی ، منابع مردم شناسی ، فرهنگ مردم ایران ، استاد پور داود ، آناهیتا ، مراسم زرتشتیان ، زرتشتیان ( پارسیان )هندوستان ، فرهنگ گویش ، علیرضا آیت اللهی
یکشنبه 24 بهمن 1395 :: 11:58 :: نويسنده : ayatiran
 فرهنگ مردم ایران . صادق هدایت . نیرنگستان
اگر دانشجوی مردم شناسی در سال نخست تحصیل خود کتاب « فرهنگ » گونه ی نیرنگستان از صادق هدایت را نخوانده باشد لطفا" به سال دوٌم نرود . مردمشناسی مبتنی بر شناخت آداب و رسوم و عقاید « عصر حاضر » ترجیحا" در « کشور خودمان » است که نیرنگستان یکی از غنی ترین منابع آن به شمار می رود . امروزبا وجود اینترنت اطلاعات کلٌی از این کتاب مشهور در دسترس همگان قرار گرفته است . نسخه ی در دسترس ما چاپ سوٌم ، 1342 است با این سر فصل ها :
آداب و تشریفات زناشوئی ، عقد و عروسی
آداب و رسوم بچٌه داری
آداب ناخوشی ها
برای برآمدن حاجت ها
خواب
مرگ
تفآل ناشی از اعضای بدن
احکام عمومی
دستورها و احکام علمی
جاها و چیزهای معروف
افسانه های عامیانه
چاپ های قدیمی تر از این کتاب را خالص تر و کامل تر می دانیم .
ضمیمه( در صفحات آخر ) کتاب داستان علویه خانم هم مطالبی مردم شناختی چون معرکه گیری وجود دارد .
یکشنبه 24 بهمن 1395 :: 11:54 :: نويسنده : ayatiran
 منابع انسانشناسی ، مردم شناسی و فرهنگ مردم ایران .
تاریخ اجتماعی
هنوز هم نه تنها دانشجویان کنونی ، بلکه برخی از دانشجویان سابق نیز مردم شناسی را در شناخت آداب و رسوم قدیمی و متروک یک مردم می دانند ؛ حال آنکه مردم شناسی از آداب و رسوم و عقاید متداول بین آن مردم گفتگو می کند . منتهی در شناخت ریشه ، فلسفه یا کارکرد و تحول و تکامل هر امر اجتماعی و تحلیل آن نیاز به تاریخ اجتماعی ، تاریخ اقتصادی ، تاریخ اجتماعی ، تاریخ فرهنگی و ... داریم که مجموعا" تاریخ اجتماعی خوانده می شوند و بنظر ما تدریس تاریخ اجتماعی ایران در رشته های انسان شناسی و جامعه شناسی ایران ضرورت دارد . از جمله :
شمیم، علی اصغر . ایران در دوره سلطنت قاجار
نفیسی ، سعید . تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران در دوره معاصر . چاپ 1335 .
سعید نفیسی کتاب های تاریخ اجتماعی متعددی مربوط به اعصار گوناگون دارد مثل :
تاریخ اجتماعی ایران در دوران پیش از تاریخ و آغاز تاریخ ( که مروز کتابهای جدید تری هم در این باره وجود دارند )
تاریخ اجتماعی ایران در انقراض سامانیان تا امویان دو کتاب اخیر را مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهرانچاپ و منتشر کرده است و در زمان چاپشان از سال 1342 تا چند سال مورد توصیه استادان علوم اجتماعی دانشگاه تهران به دانشجویان بوده اند .
هم اکنون کتاب هائی جدیدتر در این باره وجود دارند که از آنجمله تاریخ اجتماعی ایران نوشته مرتضی راوندی است .
بنظر ما تاریخ اجتماعی ایران باید جزو دروس اختیاری دانشجویان رشته علوم اجتماعی قرار گیرد .
رسم سیزده به در در یزد رونق گرفته است .
این رسم که گویا ریشه اش به اوایل دوره حکومت قاجاریان می رسد مشترک میان تمام اقوام و مذاهب یزد بوده است و به این ترتیب هیچ جنبه ای اعتقادی ندارد که « آئین » خوانده شود . با این وجود از آنجا که در محل « 13 » به در خوانده می شود آنرا به گریز حوادثی که ممکن است در سیزدهمین روز از سال در شهر نصیب مردم شود و گریز از شهر به منظور گریز این شومی نسبت داده اند ؛ و به آن جنبه ای عقیدتی نیز بخشیده اند .
امٌا فقط موضوع در رفتن از شهر مطرح نیست و شرط استفاده از شگون سرسبزی نوی بهاری هم مطرح است و جدیدا" به این بهانه دولت نام آن را روز طبیعت نهاده است .
پنجاه شصت سال قبل از این گروهی که در راس آنان روحانیان شهر قرار داشتند این رسم به سوی سبزه زارها و باغات بیرون شهر رفتن را به خاطر همان اعتقاد به نحسی سیزده یک رسم خرافاتی می دانستند و از آن احتراز می جستند ؛ حال آنکه هم اکنون به عنوان روز طبیعت و طبیعت گردی تقریبا" همه به اجرای این رسم راغب شده اند و دیگر هیچ روحانی یا مؤمن مقدسی آن را نهی نمی کند .
دلیل دیگری که اجرای این رسم در این اواخر گستره ای بسیار چشمگیر یافته است افزایش توان مردم ، مثلا" داراشدن اتوموبیل شخصی برای بیرون رفتن ،و امکاناتی چون پارک ها است که دولت و شهر داریها به وجود آورده اند . استقرار امنیت هم مزید برعلٌت شده است ؛ و مزاحمین اشرار گونه و « چشم چران » ها به شدٌت کاهش یافته اند .
پنجاه - شصت سال قبل از این به ندرت مردم از صبح بیرون می رفتند ؛مگر ثروتمندانی که تعدادشان تخمینا" به یک بیستم از سیزده گردان هم نمی رسید ؛ و غالب سیزده رو ها فقط عصر از مرز های شهر می گذشتند و در جوار گندم زارهائی که در اطاف شهر وجود داست به سیر می نشستند . امٌا اکنون جمعیتی انبوه از صبح از شهر بیرون رفته گاه به روستاهائی تا صد کیلومتری یزد سفر می کنند .
شاید نخستین بخش از این رسم بیرون انداختن سبزه ی خود پرورده به زحمت سفره ی هفت سین از شهر به قصد دیدار سبزه های طبیعت چون نعمت رایگان الهی باشد که متاسفانه جدیدا" رسم انداختن آن به درون آب جاری از برخی از دیگر شهرها میان یزدیان نیز رسوخ کرده است ؛ به این ترتیب کهنه ی حاصل رنج را به عنوان سمبلی از نحسی زندگی به دست طبیعت می سپارند و از آن رها می شوند .
در طول اجرای رسم می بایست شاد باشند و شادگوئی کنند تا نحسی در آن روز و در طول سال دامنشان را نگیرد . گاهی افرادی را که با یکدیگر قهر اند آشتی می دهند تا بیشتر خوش بگذرد و...
حتی الامکان گروه سیزده به در باید بیشتر باشد و این است که معمولا" چند خانواده از اقوام نزدیک یا گاه همسایگان و جدیدا" همکاران گروهی به بیرون می روند ؛ و آن روز به دیدنائی با یکدیگر هم می پردازند .بنابر این به نوعی میهمانیگونه می شود . گاه یک خانواده بقیه خانواده ها را به غذا و... دعوت می کند ؛ امٌا اکثرا" سعی می کنند غذای خانواده خود را به همراه آورده موقع صرف نهار همه از همه ی غذا ها استفاده می کنند که این نیز بر تقویت روح وحدت و انسجام خانواده های مشارکت کننده می افزاید .
رسم است که غذاها بیشتر از رنگ های سبز و فاقد رنگ زرد تهیه شده باشند ؛ مثل سبزی پلو ، باقلی پلو ، و... اگر کاهو بیابند کاهو - سکنجبین از خوراکیجات اصلی روز سیزده نوروز خواهد بود . شولی نیز جایگاهی دارد امٌا آش رشته در پنجاه - شصت سال قبل از این در شهر یزد چندان جایگاهی نداشت .
مشهور ترین رسم ، سبزه گره زدن است که در قدیم آن را بیشتر مختص دختران دم بخت ، به ویژه یک کمی سن و سال دار شده می دانستند و جدیدا" چند سالی است که این ورد را هم می خوانند :
سبزی تو از من - زردی من از تو ...
شاید کنایه ای از این که من در جوانی به خانه بخت بروم و سالها خوشبخت زندگی کنم حال آنکه تو به هر حال پژمرده می شوی ، پس پژمردگی من را نیز با خود ببر .
برخی معتقد بودند و هنوز هم به ندرت معتقدند که قبل از غروب آفتاب نباید به خانه برگردند ...
انسان شناسی ، مردم شناسی و فرهنگ شناسی ایران بزرگ . Anthropology,Ethnology,and Culture of Greater Iran identification des sources de l'ethnologie d,Iran , et des Bibliographies درباره وبلاگ آخرین مطالب آرشيو وبلاگ پيوندها نويسندگان
|
|||||
|
|
|||||
