منابع مردم شناسی در کتابهای جغرافیائی طول تاریخ اسلام و ایران (4 )

ابن بطوطه (۷۰۳ ق. / ۱۳۰۴ م ) . کتاب تحفة النظار فی غرائب الامصار و عجائب الاسفار که به رحلة ابن بطوطه نیز مشهور است.

 مغربی (مراکشی) است؛ سال ۷۲۵ ق. به سوی مکه عزیمت نمود و مصر، شام، فلسطین، حجاز، عراق، ایران، یمن، بحرین، ترکستان، بین‌النهرین و بخشی از هند و چین، جاوه، شرق اروپا و شرق آفریقا را پیمود و سرانجام به مغرب برگشت. سفر او ۲۷ سال به درازا کشید (۱۳۲۵-۱۳۵۲ م) و در مراکش سال ۷۷۹ق. /۱۳۷۷ م. درگذشت. ابن بطوطه تقریباً معاصر با مارکو پولو بود ولی بیش از سه برابر مارکوپولو راه پیمود و از جغرافیا ، آداب و رسوم و بخصوص خلقیات و اعتقادات مذهبی مردم پهنه ی وسیعی از جهان اطلاعاتی گرانبها بدست داد . .

وی چهار، پنج یا شش ؟ بار به ایران سفر نمود و در تمام سفرهای شرقی خود از زبان فارسی برای ارتباط با غیرعرب‌ها استفاده کرد. همسری ایرانی داشت و فارسی را خوب صحبت می کرد.

ابن فضل الله عمری ( 700 – 749 ه . ق ) . مسالک الأبصار فی ممالک الأمصار یا المسالک و الممالک: مهمترین اثر ابن فضل‌الله است که در بیست و هفت جلد بزرگ نگاشته شده است. می‌خواست در اصل کتابی در جغرافیا و تقویم البلدان و برشماری مسافت بین سرزمین‌ها باشد؛ اما در آن فصل‌های بلندی دربارهٔ تاریخ، زندگی‌نامه، شعر، گیاه‌شناسی، جانورشناسی و مردم‌شناسی نیز نگاشت.

تقی الدین مقریزی ( 776 – 845 ه . ق ) .

ابن ماجد ( 936 – 836 ه . ق ) . الفوائد فی أصول علم البحر والقواعد ( ۸۹۵ ه . ق). دریانورد ی بوده است که برخی وی را عمانی و بعضی ایرانی دانسته اند .

سلیمان المهری . ( نیمه نخست قرن 16 م ) متولد حضرموت . تالیفات جغرافیائی – دریا نوردی

پیری رئیس ( 1553 – 1465 م ) . نقشه کش مشهور ، دریانورد و جغرافیدان .

میراحمد نصراله تهتوی

امین احمد رازی ( 1002 ه . ق – متوفی ؟ ) . هفت اقلیم . نسخه ی خطٌی است ؛ در جغرافیای شهرها و شاعران .

فرهاد میرزا معتمدالدوله ( 1233 – 1305 ه . ق )

1-کتاب «جام جم» در جغرافیا که به سال 1270 مطابق «تاریخ جهان» شروع و به سال 1272مطابق «احوال کره ارض» به پایان برد.

2-کتاب «هدایه السبیل» در سفر نامه مکه معظمه، که از تهران به رشت و تفلیس و اسلامبول تا مدینه طیبه و مکه معظمه و جده و بیروت و اسلامبول و رشت و تهران، واردات هر روز و هر شب را منظم به رشته تحریر کشیده است.

3-کتاب «فرهنگ جغرافیایی ایران»

توضیح : جغرافیدانانِ خاطرات و سفرنامه نویس بسیاری هم به ایران آمده و درباره ایران نوشته اند که در بخشی جداگانه ذکر شده اند ؛ مثل یاسنت لویی رابینو – لارنس لاکهارت – آلفونس گابریل – و...

منابع مردم شناسی در کتابهای جغرافیائی طول تاریخ اسلام و ایران (3)

آغاز سفرنامه نویسی و خاطرات

از قرن پنجم هجری سفرنامه نویسی ، و اگر بتوان گفت خاطره نویسی ( یادداشت های روزانه ) ، باب شد که به عربی رحله نامیده شده است . ابن‌ عبدالبر (ه م‌)، ادريسى‌ (ه م‌) و ابن‌ دلائى‌ (ه م‌) نیز از این قرن و از آندلس ( جنوب اسپانیا ) ؟ هستند . شاید ابن جبیر آغازگر بوده است اگرچه قبل از وی ابوبكر محمد بن‌ العربى‌ (468-543ق‌) هم در این رشته فعالیت داشته است .

احمد بن‌ جبير (540-614 ه . ق ) . از اهالی آندلس . رحله الکنانی که کتابیست بسیار ارزنده)

الحموی، یاقوت، ابوعبدالله، ( زاده 574 ه . ق – 626 ه - ق ) بغدادی اصالتا" یونانی . مُعجَم البُلدان، که شرحی هم در باره وضعیت مردم نواحی مورد مطالعه وی دارد ..

ابن سعید مغربی ( متوفی 373 ه . ق ) زاده تونس ( غرناطه ) یا سیسیل ایتالیا ، که پس از اقامت در مکٌه و بغداد ، از سال 367 ه . ق در نیشابور ساکن شد و به نیابوری شهرت یافت . کتابهای تاریخ و جغرافیا .

ابن نفیس دمشقی ( 1213 – 1288 م ) طبیب مشهور ؛ و جغرافیدان ؟ .

شمس الدین مقدسی ( از ویکیپدیا )

محمد بن احمد شمس‌الدین المقدسی جغرافی‌دان قرن چهارم هجری بود. او برای نوشتن کتابش از ساحل هند تا اندلس در اسپانیا مسافرت کرد و بیشتر نوشته‌هایش بر پایه مشاهدات خود او است. وی عمیقاً در همه فعالیت‌های اقتصادی، دینی و بازرگانی مردمان هر ناحیه تحقیق می‌کرد و در ابتدای کتاب خود نیز توضیح داده‌است که کتابش تنها به شرح کوه‌ها و بیابان‌ها و رودها و دریاهای ممالک اسلامی نپرداخته‌است.

محمد بن احمد شمس‌الدین المقدسی در بیت المقدس زاده شد. او پس از پایان مسافرت‌هایش و در چهل سالگی کتاب احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم را نوشت که در نوع خود کامل‌ترین و جامع‌ترین کتاب می‌باشد. مقدسی در اول کتاب خود با دیدی انتقادی از علم جغرافیا در نزد اعراب تا روزگار خودش صحبت کرده‌است و از سختی‌هایی که در راه نوشتن این کتاب کشیده سخن گفته‌است.

المقدسی برای جمع‌آوری اطلاعات در هر ناحیه‌ای به متن جامعهٔ آنجا نفوذ می‌کرد، به این ترتیب که با قاضیان نشست و برخاست می‌کرده و در هر شهری به بازرگانی می‌پرداخته و با انواع آدم‌ها در آنجا معاشرت می‌نموده‌است. در مجالس داستان‌سرایان منطقه حضور می‌یافت و حتی به استخدام والیان و ملاکان آنجا نیز درمی‌آمد. همچنین فاصله هر شهر با شهر دیگر را بدست می‌آورد و در قوم و نژاد و زبان و مذهب مردم هر منطقه تحقیق می‌نمود. وی در همه فعالیت‌های اقتصادی، دینی و بازرگانی مردمان هر ناحیه تحقیق می‌کرد و در ابتدای کتاب خود نیز توضیح داده‌است که کتابش تنها به شرح کوه‌ها و بیابان‌ها و رودها و دریاهای ممالک اسلامی نپرداخته‌است.

وی همچنین در مورد تفاوت‌های دینی و نژادی و جمعیتی و شکل ظاهری مردم هر منطقه پرداخته و مراکز مهم تجاری، راه‌های ارتباطی، زیست‌بوم منطقه‌ای و حتی در مورد نقاط ضعف و قوت مردم هر ناحیه و مراکز مقدس و نواحی خطرناک هر منطقه نیز توضیح داده‌است. روش وی در گردآوری این اطلاعات مبتنی بر مشاهده مستقیم یا پرسش از معتمدین آن نواحی یا مراجعه به کتابخانه‌ها بوده‌است.

»

ابوالفدا ( 672 – 732 ه . ق ) از کردان سوریه بود . المختصر فی الاخبار البشر . تقویم البلدان .

ابن الوردی ( 1290 – 1349 م ) . از اهالی سوریه . تاریخ ابن الوردی . خریده العجائب و فریده الغرائب ( در جغرافیای حیوانات و گیاهان و ... )

حمد الله مستوفی قزوینی ( 680 ه . ق – 750 ه . ق ) . تاریخ گزیده . نزهت القلوب – 740 ه . ق ( جغرافیا ی طبیعی و اقتصادی و ... ، شهرها . عجایبی که در سایر ولایات ربع مسکون است ، و... )

. وی که ایرانی است متاسفانه کمتر به زندگی انسانی و مردم توجٌه داشته است که منبع ارزشمند تری در مردم شناسی ایران قرار گیرد .

منابع مردم شناسی ایران . سفرنامه نویسی . خاطرات نویسی . جغرافیای انسانی . ابن جبیر . یاقوت حموی . مدسی . حمدالله مستوفی . نزهت القلوب . تاریخ مردم شناسی ایران

ابو ریحان بیرونی ( 14 شهریور 352 ه . خ – 22 آذر 427 ه . خ برابر با 440 ه . ق ) ، ساکن خوارزم در ایران قدیم ، و ری که همچنان در قلب ایران است . مردم زادگاهش چون وی نه در زادگاهش ، بلکه بیشتر در ایران بزرگ با زبان فارسی می زیسته است به وی لقب بیرونی به معنی فارسی داده اند . برخی بیرونی را بزرگترین دانشمند مسلمان و یکی از بزرگترین دانشمندان فارسی زبان در همه ی اعصار () ، معرفی کرده اند . وی نه تنها ، علاوه بر احاطه بر جغرافیا و بسیاری از دیگر علوم زمان خود ، انسانشناس و مردم شناس ، بلکه اصولا"

پدر انسان شناسی در تمام جهان

معرفی شده است .

مشهور ترین کتاب وی در مردم شناسی عنوان « تحقیق مال الهند » ( تالیف در 424 ه . ق ) دارد .

وی علاوه بر فارسی ، عربی ، یونانی ، و... به زبان سانسکریت نیز مسلط بوده است .

در امر تحقیق در باره هندوستان به آن کشور مسافرتی طولانی داشته حدود 13 سال ساکن آن کشور بوده است .

دقیقا" در موضوعات خاص مردم شناسی ، یعنی عقاید ، عادات و آداب رسوم مردمی در آنجا به مطالعه پرداخته است .

این مطالعه از نگاه یک خارجی ، تفاوتها و خصوصیات آن مرد م را بیشتر دریافته است .

طبیعتا " مشاهدات وی ، یا تا آنجا که اقتضاء می کرده است مشاهده مشارکتی بوده است .

از تعصبات شخصی و گروهی در مشاهداتش احتراز کرده قاعده بیطرفی را تقریبا" بطور کامل رعایت کرده است  (بیرونی درباره روش تألیف ماللهند می نویسد :  "  من كتاب را نوشتم بی آنكه بهتان و نسبت دروغ بر هندیان ببندم . گفته ها و عقیده های آنها را نقل می كردم اگر این سخنان در نظر مسلمانان ناخوش بیاید به آنها می گویم كه این عقیده آنهاست زیرا این كتاب كتاب بحث و ستیزه جویی نیست تا در آن به رد كردن عقیده آنها بپردازم ، من می خواهم عقیده هندوان را چنانكه هست بیان كنم و شباهت های آن را با ملت های دیگر نشان بدهم . بیرونی در كتاب ماللهند منبع خبرها و كتابهایی را كه از آنها استفاده كرده است نام می برد و  قسمتی از متن اصلی را در نوشته خود می آورد تا خواننده گفته او را صحیح بداند . " ) .

شاید از اینجهت بیشتر به انسان شناس بودن وی تاکید کرده اند که قرن ها قبل از داروین و مالتوس به تکامل و تناسب امکانات زمین با ساکنان آن ، و محیط زیست ، پرداخته است .

از جمله آثار اوست :

آثار الباقیه در تاریخ و جغرافیا ؛ بخصوص شناخت مردمان ، اعیاد آنها

قانون مسعودی که به نوعی یک دانشنامه است ؛ بخصوص در نجوم و گاه شماری .

الصیدنه فی الطب ، درباره گیاهان داروئی

......

 () دانشنامه علوم ؛ چاپ مسکو .

ناصر خسرو قبادیانی ( 394 – 481 ه . ق ) . شاعر ، فیلسوف ، حکیم و جهانگرد ایرانی که کتاب « سفرنامه » حاصل سفر هفت ساله اش ( تا سال 444 ه . ق ) از منابع موضوعات مردم شناسی ایران است . « ناصر در سفرنامه رویدادها و قضاها را با بیطرفی و بی غرضی تمام نقل می‌کند. اما زمانی‌که به زادگاهش بلخ می‌رسد و به امر دعوت به مذهب اسماعیلی مشغول می‌شود، ملّاها و فقها سد راه او شده و عوام را علیه او تحریک نموده، خانه و کاشانه‌اش را به‌نام قرمطی، غالی و رافضی به آتش کشیده قصد جانش می‌کنند،... » .

بخش‌های سفرنامه

زندگی در مرو

خواب ناصر خسرو

عزم نیشابور و کسوف

زیارت شیخ بایزید بسطامی و طلب اهل علم

ری، کوه دماوند و نوشادر

–قزوین، رئیس علوی آن و صنعت کفشگری در قزوین

–بقال خرزویل

–شاه‌رود، سپیدرود و دریای آبسکون

–شمیران در ولایت دیلم

–از شمیران تا تبریز

–قطران تبریزی

–مرند، هسودان، خوی، برکری، وان، اخلاط و بطیس

–ارزن، میافارقین(Silvan) دیاربکر ترکیه، نصریه

–آمد

–حران

–قرول و مرد عرب شصت ساله

–سروج، فرات، منبج، حلب

–جند قنسرین، سرمین، معمره النعمان و استوانه سنگینش

۰ – ابوالعلاء معری

–کویمات، حما، آب عاصی

–عرقه، طرابلس و مردمان شیعه‌اش

–طرابرزن، جبیل و بیروت

–صیدا

–صور

–عکه، عین‌البقر

–زیارت قبور انبیای بنی اسرائیل

–شهر طبریه

–حیفا

۰ – قیساریه، کفرسایا، کفرسلام

–رمله (فلسطین)

–بیت المقدس

–مسجد قدس و جوانب آن

–بیت اللحم

–سفر به حجاز

–بازگشت به بیت المقدس

–رمله، عسقلان، طینه، تنیس

–قاهره

–صفت شهر مصر و ولایتش

۰ – اسکندریه و مناره آن

–قیروان، سلجماسه و اندلس

–دریای قلزم

–جنوب مصر

–صفت شهر قاهره

–صفت فتح خلیج

–صفت شهر مصر، پوست پلنگی گاوها، مرغ خانگی بزرگ حبشیها، خرهای ابلق

–آسایش در مصر

–صفت خوان سلطان و قیاس با بارگاه سلاطین عجم سلطان محمود و غزنوی و پسرش مسعود

–سیر سلطان مصر

۰ – بیرون شدن از مصر و صفت مدینة النبی

–مکه

–بازگشت به مصر

–بازگشت به خانه، اسیوط، خشخاش و افیون

–اخمیم، اسوان و نوبه

–ضیقه

–عیذاب

–جده

–صفت شهر مکه شرفها الله تعالی

–صفت زمین عرب و یمن

۰ – صفت مسجد الحرام و بیت کعبه

–صفت کعبه

–صفت اندرون کعبه

–صفت گشودن در کعبه شرفهاالله تعالی

–عمره جعرانه

–پس از حج چهارم

–لحسا و طائف

–پس از طائف

–اعراب بدوی و خوراک ایشان

–فلج و مردم فقیر جنگ‌طلبش

۰ – نقاشی ناصر خسرو و حیرت اعراب بدوی

–به سوی بصره

–یمامه و مردمان زیدی مذهبش

–لحسا

–بوسعیدیان شهر لحسا

–تا کسی دعوی بوسعیدی نکند

–حجرالاسود مغناطیس مردمان است!

–خوراک مردمان لحسا

–حدود لحسا (إحصاء- احساء)

–نزدیک من بدویان با اهل إحسا نزدیک باشند به بی‌دینی

۰ – بصره

–امیران پارسی بصره

–گرمابه‌بان ما را به گرمابه راه نداد

–مشاهد امیرالمؤمنین علی (ع) در بصره

–ادامه حکایت گرمابه و گرمابه‌بان

–صفت مد و جزر بصره و جوی‌های آن

–شهر ابله

-صفت اعمال بصره

–پس از بصره

–آبادان

۰ – پس از آبادان

–مهروبان

–ارجان

–لردگان و لنجان

–اصفهان

–از اصفهان تا طبس

–طبس

–تون

–قاین

–سرخس، مروالرود، باریاب و سنگلان

پانویس

عبدالحیٌ بن محمد گردیزی . از علمای تاریخ و جغرافیا . کتاب زین الاخبار .

ابو عبیدالله البکری ( 405 – 478 ه . ق ) . اهل آندلس ( جنوب اسپانیا ) . المسالک والممالک ؛ که علاوه بر تاریخ و جغرافیا حتی به نژاد شناسی هم پرداخته است .

محمودبن محمد کاشغری ( حوالی 1028 م ) از اهالی بین قرقیزستان ، و کاشغر ( در غرب چین کنونی ) . « معروفترین آثار محمود کاشغری دیوان لغات الترک نام دارد. این کتاب شامل موضوعاتی در رابطه با تاریخ، فرهنگ و زبان یک قوم است که در آن بنا به فرهنگ مردمان ترک تبار، ارزش‌های اخلاقی، الگوی رفتاری، جهان‌بینی ملت‌های ترک‌تبار در قرن یازدهم میلادی را به تصویر کشیده است. » .

شباهت زیاد « مردم شناسی » با « جغرافیای انسانی » تا آنجاست که در رده بندی های علمی و از آنجمله رده بندی کتابها و مقالات ؛ این دو را در کنار یکدیگر قرار داده اند . توصیف زندگی انسان ، و مردم یک محل ، نقطه اساسی مشترک این دو راشته است ؛ با این تفاوت که در مردم شناسی علاوه بر مطالعه روابط انسان با محیط جغرافیائی یا سرزمین وی ، بر روابط بین افراد با یکدیگر تاکید بیشتری می شود ؛ و بخصوص به تفاوت این روابط با روابط مردمانِ اقوام دیگر یا محل های دیگر یا در واقع خصوصیت یا خصوصیات یک مردم بالاترین توجٌه را دارند ؛ و از آنجا که قاعدتا" تفاوتهای زندگی دیگران بنظرشان عجیب و غریب و از این رو قابل توجٌه میآمده است کتابهائی تحت عناوین « عجایب البلدان » و... مینگاشته اند .

به این ترتیب بدون توجٌه به روشهای باصطلاح علمیِ مطالعاتی مردم شناسی ، که در قرون اخیر توسط غربیان ابداع و مطرح شده است ، مردم شناسی در شرق ، و از آنجمله در ایران ، و سایر کشورهای اسلامی ، از چندین قرن پیش از این وجود داشته است که مثال بارز آن نوشته های احمد الیعقوبی ، جغرافیدان شیعه ی متولد بغداد در قریب به 1150 سال قبل از عصر ما است ؛ همچنانکه محمد مقدسی ، زاده بیت المقدس ، را میتوان بزرگترین مردم شناس هزارسال قبل از این ذکر کرد .

جغرافیدانان – جهانگردان – مردم شناسان ....

خوارزمی ، محمد بن موسی . صورت الارض ( در اسامی شهرها امٌا مجموعا" در جغرافیای طبیعی است ) .

ابو حنیفه دینوری ( 222 – 282 ه . ق ) . کتاب البلدان . کتاب التاریخ . و...

احمد الیعقوبی ( متوفی 284 ه . ق ) . البلدان . ( در جغرافیای انسانی ؛ و موضوعاتی که امروز مطالب مردم شناسی را تشکیل می دهند ) ؛ و نیز تاریخ .

سلیمان تاجر . جهانگردی که در حدود 850 میلادی سفرنامه اش را تالیف کرد .

ابن خرداد به ، ابوالقاسم ( 211 – حدود 300 ه. ق ) . المسالک والممالک . ...

ابن رسته ، احمد ( متوفی بعد از 290 ه . ق )

ابن فضلان ( سده های سوٌم و چهارم ) . سفرنامه ابن فضلان .

ابو زید بلخی ( زنده در 322 ه . ق ) . صور الاقالیم ( نقشه های جغرافیائی ) . التاریخ .

ابو محمد همدانی (280 – 336 ه . ق ) . جغرافیای عربستان . تاریخ ، جغرافیا ، باستانشناسی و بخصوص عقاید علمی در یمن ) .

علی بن حسین مسعودی ( 283 – 345 ه . ق ) . دانشمند و جهانگرد مشهور با آثار تاریخی و جغرافیائی

محمد الفارسی ؛ اصطخری ( متوفی 336 ه . خ ) . صور الاقالیم . مسالک و ممالک .

ابوالمؤید بلخی ( قرن چهارم ه . ق ) . عجایب البلدان . بسیاری از مطالب آن در تاریخ سیستان آمده است .

خشخاش ابن سعید بن اسود . جهانگرد و جغرافیدان .

ابن حوقل ( قرن چهارم هجری ) سفرنامه نویس و جغرافیا دان .

ابن فقیه همدانی ( 290 – 330 یا 340 ه . ق ) . اخبار البلدان .

محمد مقدسی ( قرن چهارم ه . ق ) . احسن التقاسیم فی معرفت الاقالیم ( نه تنها در باره جغرافیای طبیعی ؛ بلکه بخصوص در باره جغرافیای انسانی و روابط مردم در امور اقتصادی – اجتماعی – فرهنگی نگاشته است . وی واقعا" بنا به عصر خود یک مردم شناس بزرگ محسوب می شود ) .

محمد جیهانی ( حدود 893 تا 907 م ) . المسالک والممالک .

برخی از نویسندگان و شعرای صاحب آثار مرتبط با مردم شناسی ایران در ربع اوٌل قرن 14 ه . خ

محمد مهدی شریف کاشانی ( 1202 – 1301 ه . خ )) . واقعات اتفاقیه در روزگار ؛ و....

( به انحراف مذهبی متهم شده است ... )

علی خان قاجار دولو ؛ ظهیرالدوله ( 1243 – 1303 ه . خ ) . خاطرات و اسناد

سید محمد رضا کردستانی ؛ میرزاده عشقی ( 1273 – 1303 ه . خ ) . مقالات و اشعار

ایرج میرزا ( 1253 – 1304 ه – خ ) . عارفنامه ، و...

میرزا محمد علی محلاتی ؛ حاجی سیٌاح ( 1215 – 1304 ه . خ ) . خاطرات حاج سیٌاح . سفرنامه حاجی سیٌاح

ادوارد براون ( متوفی 1926 برابر با 1304 ه . خ ). یک سال در میان ایرانیان ؛ تاریخ مشروطیت . تاریخ طب اسلامی

میرزا ابراهیم خان کلانتری باغمیشه ( 1235 – 1311 ه . خ ) روز نامه خاطرات شرف الدوله .

ابو القاسم عارف قزوینی ( 1259 – 1312 ه – خ ) دیوان شعر . پژوهشها

سید اشرف الدین حسینی گیلانی ؛ نسیم شمال ( 287 ق – 1313 خ ) روزنامه نسیم شمال . اشعار انتقادی

میرزا محمود غنی زاده سلماسی ( 1296 ه . ق – 1313 ه . خ ) ایرانیان مستعرب . تاریخ آذربایجان . روزنامه سهند . مقالات متعدد فرهنگی .

شیخ ابراهیم زنجانی ( 1234 – 1313 ه . خ ) . خاطرات

( به انحراف مذهبی متهم شده است )

تاسیس موزه مردم شناسی ایران . تهران توسط دکتر غلامحسین صدیقی و دیگران در سال 1316 .

سید محمد رضوی (1272 ه . ق – 1317 ه . خ) کشف حقایق . بخش اعظم این کتاب ، شامل اوضاع و احوال سیاسی – اجتماعی – فرهنگی یزد ، به سعی اکبر قلمسیاه تحت عنوان خاطرات نواب وکیل با قید اینکه « انتشار آن به منزله تائید و موافقت با همه آراء و عقاید نویسنده کتاب نیست به چاپ رسیده است :

سید محمد رضوی . خاطرات نواب وکیل . به تصحیح اکبر قلمسیاه . یزد . مؤسسه انتشارات گیتا . 1378 . 608 ص

احمد طاهری . (1278 ه . خ - ... ) . تاریخ یزد

عبد الحسین فرمانفرمائیان ( 1231 – 1318 ه . خ ) . خاطرات

حاج میرزا یحیی دولت آبادی ( 1241 – 1318 ه . خ ) . آئین در ایران . ارمغان یحیی ، حیات یحیی ، شجره طیٌبه . و....

میرزا محمد فرخی یزدی ( 1268 – 1318 ه . خ ) روزنامه طوفان . دیوان اشعار

پروین اعتصامی ( 1285 – 1320 ه – خ ) . دیوان اشعار

محمد علی مینابی بندرعباسی ؛ سدید السلطنه کبابی ( 1249 – 1320 ه . خ ) . بران سدید درباره مسقط . احوال اهرم و تنگستان . احوال طائفه قشقائی . احوال لنگه و شیوخ آن . احوال بندرعباس ؛ و....

وحید دستگردی ؟ ( 1258 – 1321 ه . خ )

میرزا حسن رشدیه ( 1220 – 1323 ه . خ ) . تاریخ مدارس نوین ؛ زندگینامه

احمد کسروی ( 1269 – 1324 ه – خ ) . تاریخ آذربایجان . و..

سر پرسی سایکس . ( 1246 – 1324 ه . خ ) . تاریخ ایران ، و...

محمد قزوینی ( 1256 – 1328 ه – خ )

عبدالله مستوفی ( 1257 – 1329 ه – خ ) . شرح زندگانی من

غلام رضا رشید یاسمی ( 1275 – 1330 ه – خ ) . تاریخ ایران

محمد تقی بهار ( 1265 – 1330 ه – خ )

صادق هدایت ( 1281 – 1330 ه – خ )

عبدالحسین بافقی یزدی؛ آیتی یزدی ( 1288 ه ق– 1332 ه . خ ) . آتشکده یزدان ( تاریخ یزد ) و...

مهدی ملک زاده ( 1260 – 1334 ه . خ ) . تاریخ مشروطیت

مهدیقلی هدایت ؛ مخبرالدوله ( 1243 – 1334 ه . خ ) . خاطرات و خطرات

سید ابو القاسم قائم مقام فراهانی ( 1158 – 1214 ه . ق ) در کتاب منشآت و...

عبدالوهاب نشاط اصفهانی ( 1175 – 1239 ه – ق ) نویسنده کتاب گنجینه

فیروز میرزا فرمانفرما ( 1203 – 1249 ه . ق ) . سفرنامه کرمان و بلوچستان

عبدالوهاب طراز ( 1224 – 1261 ه . ق ) کتابچه موقوفات یزد

میرزا ابو الحسن خان شیرازی ( 190 – 1262 ه . ق ) . سفرنامه

رضا قلیخان هدایت ( 1179 – 1250 ه – خ ) بخصوص در نژاد نامه و سفارتنامه خوارزم ، فرهنگ انجمن آرای ناصری

مهدیقلی هدایت ( ) خاطرات و خطرات

میرزا آقا خان کرمانی ( 1232 ه . ق – 1275 ه . ق )

محمد تقی سپهر کاشانی ( 1216 ه – ق – 1297 ه – ق برابر با 1259 ه – خ ) نویسنده ناسخ التواریخ

میرزا محمد جعفر خورموجی ( 1235 – 1301 ه . ق ) . حقایق الاخبار ناصری

میرزا علی خان امین الدوله ( 1259 – 1322 ه . ق ) . سفرنامه

حسن طبیب فسائی ( 1237 – 1316 0 . ق ) . فارسنامه

میرزا علی خان بقائی نائینی ( 1346 – 1318 ه . ق ) . سفرنامه ( تحفه الفقرا )

محمد یوسف ریاضی هروی ( 1290 ه . ق – 1324 ه . ق ) . عین الوقایع ، و...

زین العابدین مراغه ای ( 1255 – 1328 ه . ق ) . سیاحتنامه ابراهیم بیک

تاج السلطنه ( 1301 ه . ق – 1354 ه . ق ) . خاطرات

محمد حسن خان مقدم مراغه ای ( 1222 – 1275 ه . خ ) . روزنامه خاطرات ، مرآت البلدان ، جغرافیای طالقان ، منتظم ناصری ، و چند کتاب دیگر ...

علیقلی میرزا . نامه دانشوران ؟ . ( 1198 – 1259 ه . ق )

میرزا ملکم خان ( 1212 ه . خ – 1287 ه . خ )

سید جمال الدین اسد آبادی ( 1217 – 1275 ه . خ ) . مقالات

میرزا رضا کرمانی ( 1226 – 1275 ه . خ )

عبدالرحیم طالبوف ( 1213 – 1289 ه . خ ) مسائل الحیات ؟ و...

محمد صادق ( ادیب الممالک ) فراهانی ( 1239 – 1296 ه – خ ) نویسنده و شاعر

ناظم الاسلام کرمانی ( 1240 – 1298 ه . خ ) تاریخ بیداری ایرانیان

محمد مهدی شریف کاشانی ( 1202 – 1301 ه . خ )) . واقعات اتفاقیه در روزگار ؛ و..

علی خان قاجار دولو ؛ ظههیرالدوله ( 1243 – 1303 ه . خ ) . خاطرات و اسناد

میرزا حسینقلی خان نظام السلطنه مافی ( 1248 – 1326 ه . ق ) . خاطرات و اسناد

میرزاده عشقی ( 1273 – 1303 ه . خ )

ایرج میرزا ( 1253 – 1304 ه – خ )

میرزا محمد علی محلاتی ؛ حاج سیٌاح ( 1215 – 1304 ه . خ ) . خاطرات حاج سیٌاح

ادوارد براون. یک سال در میان ایرانیان ؛ و...

میرزا ابراهیم خان کلانتری باغمیشه ( 1235 – 1311 ه . خ ) روز نامه خاطرات شرف الدوله .

ابو القاسم عارف قزوینی ( 1259 – 1312 ه – خ )

سید اشرف الدین حسینی گیلانی ( 287 ق – 1313 خ ) مدیر نشریه نسیم شمال

میرزا محمود غنی زاده سلماسی ( 1296 ه . ق – 1313 ه . خ ) ایرانیان مستعرب . تاریخ آذربایجان

شیخ ابراهیم زنجانی ( 1234 – 1313 ه . خ ) . خاطرات

حاج میرزا یحیی دولت آبادی ( 1241 – 1318 ه . خ ) . آئین در ایران . ارمغان یحیی ، حیات یحیی ، شجره طیٌبه . و...

سید محمد رضوی ( متوفی 1317 ) خاطرات نوٌاب وکیل

احمد طاهری . تاریخ یزد (1317 )

عبد الحسین فرمانفرمائیان ( 1231 – 1318 ه . خ )

میرزا محمد علی محلاتی ( حاج سیٌاح ) ( 1252 ق – 1315 ه . خ )

میرزا محمد فرخی یزدی ( 1268 – 1318 ه . خ ) مدیر نشریه طوفان

وحید دستگردی ؟ ( 1258 – 1321 ه . خ )

عبدالله مستوفی ( 1257 – 1320 ه – خ )

پروین اعتصامی ( 1285 – 1320 ه – خ )

محمد علی مینابی بندرعباسی ( 1249 – 1320 ه . خ ) . بران سدید درباره مسقط . احوال اهرم و تنگستان . احوال طائفه قشقائی . احوال لنگه و شیوخ آن . احوال بندرعباس ؛ و....

میرزا حسن رشدیه ( 1220 – 1323 ه . خ ) . تاریخ مدارس نوین ؛ زندگینامه

محمد قزوینی ( 1256 – 1328 ه – خ )

احمد کسروی ( 1269 – 1324 ه – خ )

سر پرسی سایکس . ( 1246 – 1324 ه . خ ) . تاریخ ایران ، و...

غلام رضا رشید یاسمی ( 1275 – 1330 ه – خ )

محمد تقی بهار ( 1265 – 1330 ه – خ )

صادق هدایت ( 1281 – 1330 ه – خ )

عبدالحسین بافقی یزدی ( آیتی ) ( 1288 ه ق– 1332 ه . خ ) . آتشکده یزدان ( تاریخ یزد )

مهدی ملک زاده ( 1260 – 1334 ه . خ ) . تاریخ مشروطیت

تاریخ مردم شناسی در ایران (1) . پس از اسلام تا دوره پهلوی

مردم شناسی معمولا" مبتنی بر مردمنگاری است ؛ و مردمنگاری چیزی نیست مگر توصیف که پایه و مایه ادبیاتی چون شعر و بخصوص نثر را نیز تشکیل می دهد ؛ با این تفاوت که توصیف در ادبیات تقریبا همیشه ، یا غالبا" ،  احساسی ، ذهنی و تخیٌلی است حال آنکه مردمنگاری ، عینی و وصف واقعیات ، و آنهم به صورتی روشمند و بسیار دقیق یا لا اقل دقیق است .

برخی حتی اصل مردم شناسی را توصیف دقیق و همه جانبه ی زندگی از لحاظی متفاوت یک مردم از سایر مردمان نقل کرده اند .

بنابر این تمام آثار باصطلاح ادبی طول تاریخ ایران پس از اسلام ، اعم از شعر یا نثر اگر چه به روش مردم شناسی حاصل نشده اند می توانند کم و بیش منابعی از مردم شناسی ایران بزرگ باشند . کتابها و مقالات تاریخی ، جغرافیای انسانی ، سفر نامه ، خاطرات ، و ... از نوشته های صرفا" ادبی هم بیشتر به مردم شناسی نزدیک اند و میتوانند مدد کار پژوهشگران مردم شناسی باشند .

منابع انسان شناسی و مردم شناسی ایران بزرگ در دوران اسلامی تا دوره پهلوی ؛

از جمله در برخی از آثار :

مثنوی - شاهنامه سرائی های ابوشکور بلخی ، دقیقی توسی ، حکیم ابو القاسم فردوسی که معمولا" داستانهائی از ادبیات شفاهی زمان یا حتی مکتوب را به شعر در آورده اند .

محمدبن جریر طبری که کتاب تاریخ وی نیز میتواند بیشتر از افسانه های عامیانه نشآت گرفته باشد .

ابو منصور موفق هروی . کتاب الابنیه عن حقایق الادویه ( داروشناسی )

ابن فقیه همدانی . اخبار البلدان ( جغرافیا )

ابو یوسف بیشاوری . حدود العالم والمشرق الی المغرب ( نخستین کتاب جغرافیا به فارسی )

قابوس وشمگیر . برخی آثار

ابو علی مسکویه با کتابهای آداب العرب والفرس ( اخلاق ) ، و تجارب الامم ( تاریخ )

ابن سینا . برخی آثار

ابوریحان بیرونی . قانون مسعودی ( دانشنامه ) ، الآثار الباقیه ( تاریخ و جغرافیا ) ، التفهیم لاوایل صناعت التنجیم ( نجوم ) ، الصیدنه فی الطب ( داروهای گیاهی ) ، و بخصوص : تحقیق مال الهند ( آداب و عادات و رسوم هندوان ) .

ابو منصور ثعالبی .الامثال ، یتیمت الدهر ، و...

عبدالحمن صوفی . الصور السمائیه

علی بن عباس مجوسی . کامل الصناعه

عمر خیام نیشابوری . نوروز نامه و...

ناصر خسرو قبادیانی . زاد المسافرین

نظامی عروضی

سعدی شیرازی ، گلستان ، و...

خواجه نصیر الدین طوسی

ابوالفتح شهرستانی . الملل والنحل

ابوالفضل میدانی . السامی فی الاسامی

مولوی رومی

زکریای قزوینی . عجایب المخلوقات و غرایب الموجودات . آثار البلاد و اخبار البلاد

محمد عوفی . جوامع الحکایات و لوامع الروایات

شیخ محمود شبستری

امیر خسرو دهلوی

عبید زاکانی

بسحق اطعمه

حافظ شیرازی

عبدالرحمن جامی

خواجه رشید الدین فضل الله . جامع التواریخ ، الاحیاء والآثار در کشاورزی و آبیاری . لطایف الحقایق و...

حمد الله مستوفی . نزهت القلوب در جغرافیا ، و...

ابو نصر فراهی . نصاب الصبیان ، و...

بابا افضل کاشانی

محمد مفید بافقی . تاریخ جامع مفیدی

کمال الدین وحشی بافقی یزدی . خلد برین ، و...

نظام الدین محمود قاری یزدی . دیوان البسه

محتشم کاشانی مرثیه ها

صائب تبریزی

شیخ بهائی . کشکول . نان و حلوا . شیر و شکر . مفتاح الفلاح . التحضیر

محمد تقی مجلسی . حلیه المتقین ؟

محمد باقر مجلسی . حق الیقین . زاد المعاد . حلیه المتقین ( با توجٌه به عدم اختلاط عقاید مذهبی با عقاید عامٌه ؛ و ادغام آنها )

ملٌا محسن فیض کاشانی

ابن بزاز . تاریخ صفوت الصفا . کشف القلوب .

آقا جمال خوانساری . عقاید النساء یا کلثوم ننه

شریعتمدار تبریزی . مرآت البلهاء

( بدیهی است که در خصوص منابع این دوره استفاده از اساتید فن در تشخیص آنچه که از احادیث صحیح الروایه آمده است با آنچه که مؤلف خود از اعتقادات مردمی برگرفته است یا درهر حال مورد قبول عموم واقع شده مرسوم گردیده است ؛ ضرورتی اجتناب ناپذیر دارد )

ابو الحسن گلستانه . مجمل التواریخ

میرزا مهدیخان ؛ و محمد کاظم ؛ و... کتابهای تاریخ عصر افشاریان

جامع جعفری

سفرنامه های مصادف با عصر افشاریان

کتابهای تاریخ عصر زندیان

سفرنامه های مصادف با عصر زندیان

نامه ها ، و اسناد رسمی چون قباله های ازدواج

سید ابو القاسم قائم مقام فراهانی ( 1158 – 1214 ه . ق ) در کتاب منشآت و...

عبدالوهاب نشاط اصفهانی ( 1175 – 1239 ه – ق ) نویسنده کتاب گنجینه

عبدالوهاب طراز ( 1224 – 1261 ه . ق ) کتابچه موقوفات یزد

رضا قلیخان هدایت ( 1179 – 1250 ه – خ ) بخصوص در نژاد نامه و سفارتنامه خوارزم ، فرهنگ انجمن آرای ناصری

میرزا آقا خان کرمانی ( 1232 ه . ق – 1275 ه . ق )

محمد تقی سپهر کاشانی ( 1216 ه – ق – 1297 ه – ق برابر با 1259 ه – خ ) نویسنده ناسخ التواریخ

حسن طبیب فسائی ( 1237 – 1316 0 . ق ) . فارسنامه

زین العابدین مراغه ای ( 1255 – 1328 ه . ق ) . سیاحتنامه ابراهیم بیک

محمد حسن خان مقدم مراغه ای ( 1222 – 1275 ه . خ ) . روزنامه خاطرات ، مرآت البلدان ، جغرافیای طالقان ، منتظم ناصری ، و چند کتاب دیگر ...

علیقلی میرزا . نامه دانشوران ؟ . ( 1198 – 1259 ه . ق )

میرزا ملکم خان ( 1212 ه . خ – 1287 ه . خ )

سید جمال الدین اسد آبادی ( 1217 – 1275 ه . خ ) . مقالات

میرزا رضا کرمانی ( 1226 – 1275 ه . خ )

عبدالرحیم طالبوف ( 1213 – 1289 ه . خ ) مسائل الحیات ؟ و...

محمد صادق ( ادیب الممالک ) فراهانی ( 1239 – 1296 ه – خ ) نویسنده و شاعر

میرزاده عشقی ( 1273 – 1303 ه . خ )

ایرج میرزا ( 1253 – 1304 ه – خ )

ادوارد براون. تاریخ ؛ و...

ابو القاسم عارف قزوینی ( 1259 – 1312 ه – خ )

سید اشرف الدین حسینی گیلانی ( 287 ق – 1313 خ ) مدیر نشریه نسیم شمال

میرزا محمود غنی زاده سلماسی ( 1296 ه . ق – 1313 ه . خ ) ایرانیان مستعرب . تاریخ آذربایجان حاج میرزا یحیی دولت آبادی ( 1241 – 1318 ه . خ ) . آئین در ایران . ارمغان یحیی ، حیات یحیی ، شجره طیٌبه . و...

سید محمد رضوی ( متوفی 1317 ) خاطرات نوٌاب وکیل

احمد طاهری . تاریخ یزد (1317 )

عبد الحسین فرمانفرمائیان ( 1231 – 1318 ه . خ )

میرزا محمد علی محلاتی ( حاج سیٌاح ) ( 1252 ق – 1315 ه . خ )

میرزا محمد فرخی یزدی ( 1268 – 1318 ه . خ ) مدیر نشریه طوفان