ابو ریحان بیرونی ( 14 شهریور 352 ه . خ – 22 آذر 427 ه . خ برابر با 440 ه . ق ) ، ساکن خوارزم در ایران قدیم ، و ری که همچنان در قلب ایران است . مردم زادگاهش چون وی نه در زادگاهش ، بلکه بیشتر در ایران بزرگ با زبان فارسی می زیسته است به وی لقب بیرونی به معنی فارسی داده اند . برخی بیرونی را بزرگترین دانشمند مسلمان و یکی از بزرگترین دانشمندان فارسی زبان در همه ی اعصار () ، معرفی کرده اند . وی نه تنها ، علاوه بر احاطه بر جغرافیا و بسیاری از دیگر علوم زمان خود ، انسانشناس و مردم شناس ، بلکه اصولا"

پدر انسان شناسی در تمام جهان

معرفی شده است .

مشهور ترین کتاب وی در مردم شناسی عنوان « تحقیق مال الهند » ( تالیف در 424 ه . ق ) دارد .

وی علاوه بر فارسی ، عربی ، یونانی ، و... به زبان سانسکریت نیز مسلط بوده است .

در امر تحقیق در باره هندوستان به آن کشور مسافرتی طولانی داشته حدود 13 سال ساکن آن کشور بوده است .

دقیقا" در موضوعات خاص مردم شناسی ، یعنی عقاید ، عادات و آداب رسوم مردمی در آنجا به مطالعه پرداخته است .

این مطالعه از نگاه یک خارجی ، تفاوتها و خصوصیات آن مرد م را بیشتر دریافته است .

طبیعتا " مشاهدات وی ، یا تا آنجا که اقتضاء می کرده است مشاهده مشارکتی بوده است .

از تعصبات شخصی و گروهی در مشاهداتش احتراز کرده قاعده بیطرفی را تقریبا" بطور کامل رعایت کرده است  (بیرونی درباره روش تألیف ماللهند می نویسد :  "  من كتاب را نوشتم بی آنكه بهتان و نسبت دروغ بر هندیان ببندم . گفته ها و عقیده های آنها را نقل می كردم اگر این سخنان در نظر مسلمانان ناخوش بیاید به آنها می گویم كه این عقیده آنهاست زیرا این كتاب كتاب بحث و ستیزه جویی نیست تا در آن به رد كردن عقیده آنها بپردازم ، من می خواهم عقیده هندوان را چنانكه هست بیان كنم و شباهت های آن را با ملت های دیگر نشان بدهم . بیرونی در كتاب ماللهند منبع خبرها و كتابهایی را كه از آنها استفاده كرده است نام می برد و  قسمتی از متن اصلی را در نوشته خود می آورد تا خواننده گفته او را صحیح بداند . " ) .

شاید از اینجهت بیشتر به انسان شناس بودن وی تاکید کرده اند که قرن ها قبل از داروین و مالتوس به تکامل و تناسب امکانات زمین با ساکنان آن ، و محیط زیست ، پرداخته است .

از جمله آثار اوست :

آثار الباقیه در تاریخ و جغرافیا ؛ بخصوص شناخت مردمان ، اعیاد آنها

قانون مسعودی که به نوعی یک دانشنامه است ؛ بخصوص در نجوم و گاه شماری .

الصیدنه فی الطب ، درباره گیاهان داروئی

......

 () دانشنامه علوم ؛ چاپ مسکو .

ناصر خسرو قبادیانی ( 394 – 481 ه . ق ) . شاعر ، فیلسوف ، حکیم و جهانگرد ایرانی که کتاب « سفرنامه » حاصل سفر هفت ساله اش ( تا سال 444 ه . ق ) از منابع موضوعات مردم شناسی ایران است . « ناصر در سفرنامه رویدادها و قضاها را با بیطرفی و بی غرضی تمام نقل می‌کند. اما زمانی‌که به زادگاهش بلخ می‌رسد و به امر دعوت به مذهب اسماعیلی مشغول می‌شود، ملّاها و فقها سد راه او شده و عوام را علیه او تحریک نموده، خانه و کاشانه‌اش را به‌نام قرمطی، غالی و رافضی به آتش کشیده قصد جانش می‌کنند،... » .

بخش‌های سفرنامه

زندگی در مرو

خواب ناصر خسرو

عزم نیشابور و کسوف

زیارت شیخ بایزید بسطامی و طلب اهل علم

ری، کوه دماوند و نوشادر

–قزوین، رئیس علوی آن و صنعت کفشگری در قزوین

–بقال خرزویل

–شاه‌رود، سپیدرود و دریای آبسکون

–شمیران در ولایت دیلم

–از شمیران تا تبریز

–قطران تبریزی

–مرند، هسودان، خوی، برکری، وان، اخلاط و بطیس

–ارزن، میافارقین(Silvan) دیاربکر ترکیه، نصریه

–آمد

–حران

–قرول و مرد عرب شصت ساله

–سروج، فرات، منبج، حلب

–جند قنسرین، سرمین، معمره النعمان و استوانه سنگینش

۰ – ابوالعلاء معری

–کویمات، حما، آب عاصی

–عرقه، طرابلس و مردمان شیعه‌اش

–طرابرزن، جبیل و بیروت

–صیدا

–صور

–عکه، عین‌البقر

–زیارت قبور انبیای بنی اسرائیل

–شهر طبریه

–حیفا

۰ – قیساریه، کفرسایا، کفرسلام

–رمله (فلسطین)

–بیت المقدس

–مسجد قدس و جوانب آن

–بیت اللحم

–سفر به حجاز

–بازگشت به بیت المقدس

–رمله، عسقلان، طینه، تنیس

–قاهره

–صفت شهر مصر و ولایتش

۰ – اسکندریه و مناره آن

–قیروان، سلجماسه و اندلس

–دریای قلزم

–جنوب مصر

–صفت شهر قاهره

–صفت فتح خلیج

–صفت شهر مصر، پوست پلنگی گاوها، مرغ خانگی بزرگ حبشیها، خرهای ابلق

–آسایش در مصر

–صفت خوان سلطان و قیاس با بارگاه سلاطین عجم سلطان محمود و غزنوی و پسرش مسعود

–سیر سلطان مصر

۰ – بیرون شدن از مصر و صفت مدینة النبی

–مکه

–بازگشت به مصر

–بازگشت به خانه، اسیوط، خشخاش و افیون

–اخمیم، اسوان و نوبه

–ضیقه

–عیذاب

–جده

–صفت شهر مکه شرفها الله تعالی

–صفت زمین عرب و یمن

۰ – صفت مسجد الحرام و بیت کعبه

–صفت کعبه

–صفت اندرون کعبه

–صفت گشودن در کعبه شرفهاالله تعالی

–عمره جعرانه

–پس از حج چهارم

–لحسا و طائف

–پس از طائف

–اعراب بدوی و خوراک ایشان

–فلج و مردم فقیر جنگ‌طلبش

۰ – نقاشی ناصر خسرو و حیرت اعراب بدوی

–به سوی بصره

–یمامه و مردمان زیدی مذهبش

–لحسا

–بوسعیدیان شهر لحسا

–تا کسی دعوی بوسعیدی نکند

–حجرالاسود مغناطیس مردمان است!

–خوراک مردمان لحسا

–حدود لحسا (إحصاء- احساء)

–نزدیک من بدویان با اهل إحسا نزدیک باشند به بی‌دینی

۰ – بصره

–امیران پارسی بصره

–گرمابه‌بان ما را به گرمابه راه نداد

–مشاهد امیرالمؤمنین علی (ع) در بصره

–ادامه حکایت گرمابه و گرمابه‌بان

–صفت مد و جزر بصره و جوی‌های آن

–شهر ابله

-صفت اعمال بصره

–پس از بصره

–آبادان

۰ – پس از آبادان

–مهروبان

–ارجان

–لردگان و لنجان

–اصفهان

–از اصفهان تا طبس

–طبس

–تون

–قاین

–سرخس، مروالرود، باریاب و سنگلان

پانویس

عبدالحیٌ بن محمد گردیزی . از علمای تاریخ و جغرافیا . کتاب زین الاخبار .

ابو عبیدالله البکری ( 405 – 478 ه . ق ) . اهل آندلس ( جنوب اسپانیا ) . المسالک والممالک ؛ که علاوه بر تاریخ و جغرافیا حتی به نژاد شناسی هم پرداخته است .

محمودبن محمد کاشغری ( حوالی 1028 م ) از اهالی بین قرقیزستان ، و کاشغر ( در غرب چین کنونی ) . « معروفترین آثار محمود کاشغری دیوان لغات الترک نام دارد. این کتاب شامل موضوعاتی در رابطه با تاریخ، فرهنگ و زبان یک قوم است که در آن بنا به فرهنگ مردمان ترک تبار، ارزش‌های اخلاقی، الگوی رفتاری، جهان‌بینی ملت‌های ترک‌تبار در قرن یازدهم میلادی را به تصویر کشیده است. » .